الفيلم التأريخي القادسية

Posted: February 17, 2013 in Cinema



فيلم القادسية بالإنجليزية (AL QADISIYYA) إخراج صلاح أبو سيف يحكي قصة معركة القادسية العظيمة والفيلم وإن صرفت عليها الملايين من الدولارات وشارك به الكثير من الممثلين العرب المشهورين امثال ليلى طاهر سعاد حسني وكنعان وصفي وسامي قفطان وشذى سالم مع كل هذه المشاركات لم يصل الفيلم إلى المستوى النجاح ,و شارك فيه بدور الفرسان(الكومباس) طلاب من كلية العسكرية العراقية.

رغم أن الفيلم لم يكن بالجودة المطلوبة إلا أنه عرض بعض العادات والتقاليد التي كانت أن ذاك فمثلاً: قام الفيلم – وكما جاء تاريخياً – بتعليق تاج كسرى في السقف لأنه وزنه كان بالكيلو جرامات ولا يمكن لأحد أن يضعه على رأسه وقام الفيلم كذلك – وفي حركة نادرة في عالم السينما – بعرض ما جرى لجيش المسلمين من فيلة الفرس في إخراج إبداعي لم يقم أحد بصنع مثله في تلك الأيام.
فريق العمل

الفيلم هو من إخراج صلاح أبو سيف ومن بطولة كثيرين من الفنانين من مختلف البلاد العربية هم:
البطولة

عزت العلايلي في دور سعد بن أبي وقاص.
سعاد حسني في دور شيرين.
شذى سالم في دور سلمى.
ليلى طاهر في دور الملكة بوران
محمد حسن الجندي في دور رستم.
هالة شوكت في دور عمة كسرى.
كنعان وصفي في دور الهرمزان.

الممثلون الآخرون

محمد المنصور
سعدية الزيدي.
طعمة التميمي في دور المعنى بن حارثة.
قاسم محمد.
قائد النعماني.
سعدي يونس.
بدري حسون فريد في دور المثنى بن حارثة.
عبدالجبار كاظم
هاني هاني في دور عاصم بن عمرو.
قاسم الملاك.
غازي الكناني.
فوزية عارف.
بهجت الجبوري.
كامل القيسي.
ضياء محمد.
نزار السامراني.
كنعان علي.معركة القادسية هي معركة وقعت في 13 شعبان 15 هـ / 16-19 نوفمبر 636م – بين المسلمين بقيادة سعد بن أبي وقاص والفرس بقيادة رستم فرّخزاد في القادسية, انتهت بانتصار المسلمين ومقتل رستم.
محتويات

1 أسباب المعركة
2 المسير إلى القادسية وتنظيم الجيوش
3 القتال
4 المراجع
5 طالع كذلك

أسباب المعركة

عام 14 هـ جمع يزدجرد طاقاته ضد المسلمين، فبلغ ذلك المثنى بن حارثة الشيباني فكتب إلى عمر بن الخطاب فأعلن النفير العام للمسلمين أن يدركوا المسلمين في العراق واجتمع الناس بالمدينة المنورة فخرج عمر معهم إلى مكان يبعد عن المدينة ثلاثة أميال على طريق العراق والناس لا يدرون ما يريد أن يصنع عمر الذي استشار الصحابة في قيادته للجيش بنفسه فقرروا أن يبعث على رأس الجيش رجلاً من أصحاب الرسول ويقيم هو ولا يخرج, واستشارهم في من يقود الجيش, فأشار عليه بسعد بن أبي وقاص.
المسير إلى القادسية وتنظيم الجيوش

أستدعى عمر بن الخطاب سعد بن أبي وقاص وكان على صدقات هوازن فولاه الجيش وأمره بالسير في أربعة آلاف. ثم أمده بألفي يماني, وألفي نجديّ, وكان مع المثنى بن حارثة الشيباني ثمانية آلاف. مات المثنى قبل وصول سعد وتتابعت الإمدادات حتى صار مع سعد ستة وثلاثون ألفاً. منهم تسعة وتسعون بدرياً وثلاثمائة وبضعة عشر ممن كان له صحبة فيما بين بيعة الرضوان إلى ما فوق ذلك, وثلاثمائة ممن شهد الفتح وسبعمائة من أبناء الصحابة. فنظم الجيش وجعل على الميمنة عبد الله بن المعتم وعلى الميسرة شرحبيل بن السمط الكندي وجعل خليفته إذا استشهد خالد بن عرفطة وجعل عاصم بن عمرو التميمي وسواد بن مالك على الطلائع وسلمان بن ربيعة الباهلي على المجردة وعلى الرجالة (المشاة) حمال بن مالك الأسدي وعلى الركبان عبد الله بن ذي السهمي وجعل داعيتهم سلمان الفارسي والكاتب زياد بن أبيه وعلى القضاء بينهم عبد الرحمن بن ربيعة الباهلي.

أما الفرس فقد أجبر يزدجرد رستم على قيادة الجيش الفارسي بنفسه وأرسل سعد بن أبي وقاص وفداً إلى رستم فيهم: النعمان بن مقرن المزني وحملة بن جوية الكناني وبسر بن أبي رهم والمغيرة بن شعبة والمغيرة بن زرارة.

وسار رستم وفي مقدمته الجالينوس, وجعل في ميمنته الهرمزان, وعلى الميسرة مهران بن بهرام, ثم سار رستم حتى وصل الحيرة ثم النجف حتى وصل القادسية ومعه سبعون فيلاً.
القتال

اليوم الأول وهو يوم أرماث:

عبر الفرس النهر في الصباح ونظموا جيشهم، ونظم سعد جيشه وحثهم على السمع والطاعة لنائبه خالد بن عرفطة لأن سعداً أصابته دمامل في فخذيه وإليتيه فكان ينام على وجهه وفي صدره وسادة، ويقود المعركة من فوق قصره، وصلى المسلمون الظهر وكبر سعد التكبيرة الأولى فاستعدوا، وكبر الثانية فلبسوا عدتهم، وكبر الثالثة فنشط الفرسان، وكبر الرابعة فزحف الجميع، وبدأ القتال والتلاحم. ولما رأت خيل المسلمين الفيلة نفرت وركز الفرس بسبعة عشر فيلاً على قبيلة بجيلة فكادت تهلك، فأرسل سعد إلى بني أسد أن دافعوا عن بجيلة فأبلوا بلاء حسناً وردوا عنهم هجمة الفيلة، ولكن الفيلة عادت للفتك بقبيلة أسد، فنادى سعد عاصم بن عمرو التميمي ليصنع شيئاً بالفيلة، فأخذ رجالاً من قومه فقطعوا حبال التوابيت التي توضع على الفيلة فارتفع عواؤها فما بقي لهم فيل إلا أعري وقتل أصحابه ونفّس عن قبيلة أسد، واقتتل الفريقان حتى الغروب وأصيب من أسد تلك العشية خمسمائة كانوا ردءا للناس, وهذا هو اليوم الأول من المعركة ويسمى يوم أرماث وهو الرابع عشر من المحرم.

اليوم الثاني وهو يوم أغواث:

وفي اليوم الثاني أصبح القوم فوكل سعد بالقتلى والجرحى من ينقلهم, وسلم الجرحى إلى النساء ليقمن عليهم، وفي أثناء ذلك طلعت نواصي الخيل قادمة من الشام يتقدمهم هاشم بن عتبة القرشي والقعقاع بن عمرو التميمي، وقسم القعقاع جيشه إلى أعشار وهم ألف فارس وانطلق أول عشرة ومعهم القعقاع فلما وصلوا تبعتهم العشرة الثانية وهكذا حتى تكامل وصولهم في المساء، فألقى بذلك الرعب في قلوب الفرس, فقد ظنوا أن مائة ألف قد وصلوا من الشام فهبطت هممهم, ونازل القعقاع بهمن جاذويه أول وصوله فقتله, ولم ير أهل فارس في هذا اليوم شيئاً يفرحهم, فقد أكثر المسلمون فيهم القتل, ولم يقاتل الفرس بالفيلة هذا اليوم, لأن توابيتها قد تكسرت بالأمس فاشتغلوا هذا اليوم بإصلاحها, وألبس بعض المسلمين إبلهم فهي مجللة مبرقعة وأمرهم القعقاع أن يحملوا على خيل الفرس يتشبهون بها بالفيلة ففعلوا بهم هذا اليوم وهو يوم أغواث كما فعلت فارس يوم أرماث فجعلت خيل الفرس تفر منها وقاتلت الفرس حتى انتصف النهار, فلما اعتدل النهار تزاحفوا من جديد حتى انتصف الليل, فكانت ليلة أرماث تدعى الهدأة وليلة أغواث تدعى السواد.

اليوم الثالث وهو يوم عمواس:

أصبح القوم لليوم الثالث وبين الصفين من قتلى المسلمين ألفان ومن جريح وميت من الفرس عشرة آلاف، فنقل المسلمون قتلاهم إلى المقابر والجرحى إلى النساء، وأما قتلى الفرس فبين الصفين لم ينقلوا.

وبات القعقاع لا ينام فجعل يسرب أصحابه إلى المكان الذي فارقهم فيه بالأمس وأوصاهم: “إذا طلعت الشمس فأقبلوا مائة مائة”، ففعلوا ذلك في الصباح فزاد ذلك في هبوط معنويات الفرس.

وابتدأ القتال في صباح اليوم الثالث وسمي يوم عمواس، والفرس قد أصلحوا توابيتهم, فأقبلت الفيلة يحميها الرجالة فنفرت الخيل، ورأى سعد الفيلة عادت لفعلها يوم أرماث فقال لـعاصم بن عمرو والقعقاع: “اكفياني الفيل الأبيض”, وقال لحمال والربيل: “اكفياني الفيل الأجرب”، فأخذ الأولان رمحين وتقدما نحو الفيل الأبيض فوضعا رمحيهما في عينيه, فنفض رأسه وطرح ساسته ودلى مشفره فضربه القعقاع فوقع لجنبه، وحمل الآخران على الفيل الأجرب فطعنه حمال في عينه فجلس ثم استوى وضربه الربيل فأبان مشفره فأفلت الأجرب جريحاً وولى وألقى نفسه في النهر واتبعته الفيلة وعدت حتى وصلت المدائن، ثم تزاحف الجيشان فاجتلدوا وسميت هذه الليلة ليلة الهرير، وفي هذه الليلة حمل القعقاع وأخوه |عاصم والجيش على الفرس بعد صلاة العشاء فكان القتال حتى الصباح، وانقطعت الأخبار عن سعد ورستم فلم ينم الناس تلك الليلة.

فلما جاءت الظهيرة كان أول من زال عن مكانه الفيرزان والهرمزان فانفرج القلب, وأرسل الله ريحاً هوت بسرير رستم وعلاه الغبار ووصل القعقاع إلى السرير فلم يجد رستم الذي هرب واستظل تحت بغل فوقه حمله فضرب هلال بن علفة التيمي من بني الرباب الحمل الذي تحته رستم وهو لا يعرف بوجوده فهرب رستم إلى النهر فرمى نفسه ورآه هلال فتبعه وارتمى عليه فأخرجه من النهر ثم قتله, ثم صعد طرف السرير وقال: “قتلت رستم ورب الكعبة!! إلي إلي!!”.

فانهارت حينئذ معنويات الفرس فانهزموا وعبروا النهر, فتبعهم المسلمون يخزونهم برماحهم فسقط من الفرس في النهر ألوفا.

وقتل من المسلمين ليلة الهرير ويوم القادسية ثمانية آلاف وخمسمائة، ومن الفرس في الليلة نفسها أكثر من ثلاثين ألفا ولحق زهرة بن الحوية التميمي الجالينوس فقتله
يعقوب أبو غزالة في دور عبد الله بن أم مكتوم.

Za ostala značenja v. Perzija (razvrstavanje).

Perzijsko carstvo oko 500. pne.
Historija Irana
Carstva Perzije

Proto-elamska civilizacija (3200–2700. pne.)
Civilizacija Jiroft (3000–5. vijek pne.)
Elamske dinastije (2700–539. pne.)
Mannejci (10.–7. vijek pne.)
Medijci (728–550. pne.)
Ahemenidska dinastija (648–330. pne.)
Seleukidsko Carstvo (330–150. pne.)
Partsko Kraljevstvo (250. pne.– 226. n.e.)
Sasanidsko kraljevstvo (226–650.)
Islamsko osvajanje (637–651.)
Tahiridska dinastija (821–873.)
Alavidska dinastija (864–928.)
Safaridska dinastija (861–1003.)
Samanidska dinastija (875–999.)
Zijaridska dinastija (928–1043.)
Buvajhidska dinastija (934–1055.)
Gaznavidsko Carstvo (963–1187.)
Dinastija Ghori (1149–1212.)
Seldžučko Carstvo (1037–1194.)
Dinastija Horezm (1077–1231.)
Ilkhanat (1256–1353.)
Muzafaridska dinastija (1314–1393.)
Čupanidska dinastija (1337–1357.)
Džalajeridska dinastija (1339–1432.)
Timuridsko Carstvop (1370–1506.)
Qara Qoyunlu Turkmeni (1407–1468.)
Aq Qoyunlu Turkmeni (1378–1508.)
Safavidsko Carstvo (1501–1722/1736.)
Dinastija Hotaki Ghilzai (1722–1729.)
Afšaridska dinastija (1736–1802.)
Dinastija Zand (1750–1794.)
Dinastija Qajar (1781–1925.)
Dinastija Pahlavi (1925–1979.)
Iranska revolucija (1979)
Privremena vlada (1979–1980)
Islamska republika Iran (1980–danas)

edit

Perzija je zajednički naziv za iranske različite države i dinastije koje su vladale teritorijom današnjeg Irana od Kirovog Perzijskog carstva.

Naziv dolazi od grčke riječi Persis, kojom se označavao današnji Iran, a koja je, pak označavala Kirov klan “Pars” ili “Parsa”. U današnjem Iranu je “Parsu” nazvana provincija Fars.

Grčki historičar Herodot je tvrdio da Perzijanci dolaze od mitskog junaka Perzeja.

Iranski šah Reza Pahlavi je godine 1935. zamolio strane države da ubuduće za njegovu državu umjesto Perzije koriste endonim (udomaćeni izraz) Iran.
Sadržaj/Садржај

1 Nastanak
2 Ahemenidska dinastija
2.1 Kir Veliki (559. – 529. pne.)
2.2 Kambiz (529. – 522. pne.)
2.3 Darije I. (522. – 486. pne.)
2.4 Pad ahemenidske Perzije
2.5 Religija, kultura i umjetnost
2.5.1 Religija
2.5.2 Kultura i umjetnost
3 Helenističko razdoblje (330. – 150. pr.n.e)
4 Partski savez (150. pne. – 226. n.e.)
5 Sasanidsko carstvo (226.-650.)
6 Arapska vlast i islamizacija (650.-1037.)
6.1 Omejidi
6.2 Abasidi, Samanidi, Buvajhidi
7 Turska i mongolska vlast (1037.-1500.)
7.1 Seldžuci (1037.-1219.)
7.2 Vlast Mongola i njihovih nasljednika (1219.-1500.)
8 Safavidi (1500.-1722.)
9 Kraj sjaja Perzije (1722.-1914.)
10 Od Prvog svjetskog rata do današnjeg Irana
11 Vidi također
12 Vanjski linkovi

Nastanak [uredi – уреди]

Grci su prvi dali ime Perzija cijelom Iranu, što dolazi od Parse, domovine Ahemenida, današnje pokrajine Fars. Ta je Perzija, uz današnji Iran, uključivala i djelove središnje Azije, Afganistana i Kavkaza. Narodi ovih područja, povezani perzijskim jezikom i kulturom, potekli su od nomadskih indo-europskih Arijevaca, koji su se doselili na visoravan u drugom tisućljeću pne.

Od kasnog 6. st. pne. Perzijsko carstvo ahemedinske dinastije, koje je obuhvaćalo zemlje od središnje Azije do Inda i od Egipta do Sredozemnog mora, 200 godina bilo je najveća i najbolje ustrojena tvorevina u starom svijetu. Kir Veliki, osnivač ovog carstva, po prvi je put ujedinio Iransku visoravan, koja je postala novo središte moći na Bliskom i Srednjem Istoku.
Ahemenidska dinastija [uredi – уреди]

Glavni članak: Ahemenidsko carstvo

Kir Veliki (559. – 529. pne.) [uredi – уреди]
Kirova grobnica u Pasargadeu.

Kir Veliki došao je na vlast u Anšanu 559. pne. kao nasljednik svoga oca Kambiza I., te je ujedinio nekoliko perzijskih i iranskih skupina. On je takođe stupio u bliže odnose s Babilonom koji se u to doba pobunio protiv Medijaca, koji su vladali nad Perzijancima. Godine 549. pne. porazio je medijskoga kralja Astijaga, ušao u Ekbatanu i postao kraljem Medijaca i Perzijanaca. Došavši na vlast Kir Veliki započinje osvajačke ratove. Kroz sljedeće dvije do tri godine osvaja Lidiju i grčke gradove u Joniji. Nastavlja osvajačke pohode krećući se prema istoku i proširuje granice carstva do Baktrije i Sogdijane i uz rijeku Sir Dariju. Nakon što je zavladao Anatolijom i proširio istočne djelove carstva Kir je svoju pažnju usmjerio na Babilon, te ga osvaja početkom listopada 539. pne.. Ova je pobjeda Kiru donijela, ne samo Mezopotamiju, nego i cijelo Babilonsko kraljevstvo, koje se protezalo do granica Egipta.

Prilikom povratka u Iran Kir je poginuo u vojnom pohodu na sjeveroistočnoj granici 529. pne.. Njegovo tjelo prenijeto je u Pasargade, glavni grad što si ga je sam izgradio, navodno na mjestu njegove pobjede nad Astijagom.
Kambiz (529. – 522. pne.) [uredi – уреди]

Nakon smrti Kira Velikog 529. pne. na vlast je došao njegov sin Kambiz II. Četiri godine kreće na Egipat i napreduje sve do iza Prvog katarakta, a na zapad do Cirene. Preuzimajući egipatske običaje, proglasio se faraonom.

Međutim 522. pne. do njega je doprla vijest o pobuni u Perziji. Dok je putovao iz Sirije u Perziju, Kambiz II. nesretnim je slučajem poginuo. Njegov kopljonoša Darije koji je potjecao iz jednog ogranka ahemenidske dinastije, nastavio je put prema Perziji i uspješno ugušio ustanak.
Darije I. (522. – 486. pne.) [uredi – уреди]

U prvim godinama svoje vladavine Darije I. krenuo je prema Indiji, gdje je pripojio Sind. U njegovo je doba Perzijsko carstvo doživjelo najveći procvat, te je uključivalo zemlje od rijeke Ind na istoku do Libije na zapadu. Darije I. izvršio je i teritorijalnu podjelu carstva na dvadesetak satrapija. Na čelu njih su bili satrapi koji su bili ili članovi perzijskih uglednih obitelji ili predstavnici lokalnog stanovništva. Darije premješta prestolnicu iz Pasargade u Perzepolis, gdje gradi svoj dvor.

Pred kraj Darijeve vladavine počeo je veliki sukob s Grcima. Deset godina nakon pobune i njenog gušenja u grčkim gradovima Jonije, Darije Veliki poslao je vojsku u Grčku 490. pne. Međutim, Perzijanci su poraženi na Maratonu. Darije I. Veliki umro je 486. pne.
Pad ahemenidske Perzije [uredi – уреди]

Darija Velikog nasleđuje njegov sin Kserkso I. (486.-465. pne.). Novi je vladar ugušio pobunu u Egiptu 485. pne., a tri godine kasnije i u Babilonu. U oba je slučaja svoju pobjedu popratio okrutnošću, a onda je 480. pne. sa vojskom od 70.000 ljudi Kserkso I. krenuo u veliki pohod na Grčku. Međutim, nakon početnog uspjeha, Perzijanci su na kraju poraženi. Drugi dio Kserksove vladavine bio je u znaku gradnje u Perzepolisu i haremskih spletki, što je dovelo do atentata na njega 465. pne. Za vladavine sledeća tri kralja, vodio se Peloponeski rat između Sparte i Atene, a Perzija je pomagala čas jednoj čas drugoj strani.

Od kasnog 5. st. Perzijsko carstvo bilo je žarište stalnih sukoba i pobuna. 405. pne. uspjela je pobuna u Egiptu; tri godine kasnije Kir Mlađi, brat kralja Artakserksa II. (405.-359. pne.), unajmio je 10.000 grčkih plaćenika i krenuo na istok, zauzeti vlast, no u tom je pothvatu poražen. Artakserkso je vratio satrapije satrapima koji su se pobunili 373. pne. Vladavine posljednih kraljeva počinjale su i završavale ubojstvima. 336. pne. spletkarenje eunuha Babosa na prijestolje je dovelo Darija III. Pet godina kasnije carstvo je zauzeo Aleksandar Veliki, te ono postaje dio novog helenističkog svijeta.
Religija, kultura i umjetnost [uredi – уреди]

Veliko Perzijsko carstvo u doba Ahemenida razvilo je svoju posebnu religiju, ali i kulturu i umjetnost.
Religija [uredi – уреди]
Naqsh-i Rustam (Iran). Ahemenidski hram nazvan “Zoroastrova kocka”. (Foto: Ginolerhino 2002.)

Prevladavajuća vjera Perzije u doba Ahemenida bio je zoroastrizam, što ga je prema predaji osnovao Zaratustra (grč. “Zoroaster”), a živio je s prelaska iz 7. u 6. st. pne. Ova je religija bitno dualistička, ukoliko priznaje vrhovno božanstvo pod imenom Ahura Mazda, koje je stvorilo snage dobra, istine i svjetlosti, te njemu suprotstavljenog Ahrimana koji je stvorio sile zla, laži i tame. O Ahura Mazdi ovise dobri duhovi, ahure, dok o Ahrimanu ovise zli duhovi, deve. Sukob ovih dviju strana na kraju ima završiti pobijedom Ahura Mazde.

Zoroastrizam još živi kao religija. Kad su muslimani pokorili Perziju i počeli ubijati one koji nisu htjeli prihvatiti Islam, veća skupina pristalica zoroastrizma prebjegla je u Indiju, gdje su nastavili širenje svoje religije. Danas se nazivaju Parsima, što znači “Perzijanci”.
Kultura i umjetnost [uredi – уреди]

Kraljevski gradovi Pasargada, Perzepolis i Suza bili su i središta kulture i umjetnosti. Dok je religiozno graditeljstvo bilo siromašno i trijezno, u skladu s zoroastrizmom, u ovim je gradovima zamjetan sjaj i prostranstvo kraljevskih palača, sagrađenih od kamena i sjajno ukrašenih, položenih na umjetnu uzvisicu, pogodnu za obavljanje religijskih i građanskih svečanosti. Upadljiva je važnost koju u njima imaju trijemovi i apadanas, velika, natkrivena prijestolna dvorana. Veliki uticaj na perzijsku umjetnost imale su civilizacije njihovih susjeda: Asirije, Egipta i Babilona. Veliki niski reljefi isklesani u kamenu kojima su ukrašene kraljevske grobnice i podnožja terasa preuzeti su od Asiraca, dok je Darijeva palača bogata monumentalnim frizovima od bojene opeke uobičajene u Babilonu.

Posebno je bilo razvijeno zlatarstvo, u kojemu se odražavala animalistička mašta stepskih naroda, te se putem slobodnih i naglih pokreta pretvaralo u elegantne oblike.
Helenističko razdoblje (330. – 150. pr.n.e) [uredi – уреди]
Kovanica s likom Seleuka I. Nikatora (305. – 281. pne.), osnivača dinastije Seleukovića.

U samo osam godina Ahemenidsko je carstvo palo pod napadima Aleksandra Makedonskog. Nakon pobjede nad vojskom Darija III. u bitci kod Isa, zauzet je grad Suza, a posljednji otpor Ahemenidi pružaju kod “Perzijskih vrata” blizu kraljevske palače u Perzepolisu. Otada počinje širenje helenističke kulture u Perziji.

Ubrzo nakon Aleksandrove smrti carstvo se raspalo, a njime su zavladali dijadosi, Aleksandrovi vojskovođe, koji postaju i osnivači dinastija. Perzijom vlada dinastija Seleukovića.

Sve do 250. pne. skupa s kolonizatorima u Perziju prodire grčki jezik, filozofija i umjetnost, a grčki postaje jezikom diplomacije i književnosti. Jačaju trgovinske veze s okolnim zemljama, pa i onima na istoku. Sve je ravijeniji Put svile prema Kini, a iz Indije prodire budizam, dok je zoroastrizam na zapadu izvršio utjecaj na judaizam.

Pad kraljevstva Seleukovića započeo je dosta rano. Istočne pokrajine Baktrija i Partija osamostalile su se 238. pne., a samo je vojna vještina Antioha III. spasila Perziju od invazije Parta. No, tada Rimska republika počinje napadati kraljevstvo Seleukovića, dok se u isto vrijeme u Judeji događa pobuna Makabejaca, a na istoku se širi kraljevstvo Kušana. Na koncu je Perzija podijeljena između Partije i Rima.
Partski savez (150. pne. – 226. n.e.) [uredi – уреди]
Područje pod vlašću Parta na vrhuncu njihove moći (kraj 1. st. n.e.).

Parti su od 238. pne. bili neovisni o Seleukovićima, no 170. pne., dolaskom na prijestolje Mitridata I. iz dinastije Arsakida pod njima se ujedinjuju perzijske zemlje, te u gornjem toku Eufrata počinju dijeliti granicu s Rimskim carstvom. Tako ove dvije države postaju ozbiljni takmaci, osobito oko prevlasti nad Armenijom. Teško naoružana partska konjica, podržana vještim strijelcima, bila je dostojan suparnik Rimljana, što se i vidjelo u nizu bitaka, poput one u kojoj je partski vojskovođa Suran, u bitci kod Karhe pobijedio Marka Licinija Krasa, upravitelja Sirije. Mezopotamija se u to doba pretvorila u pravo bojno polje.

U ovom je razdoblju helenistička kultura počela popuštati pred izvornim perzijskim običajima. Ipak, partskoj je državi nedostajalo jedinstvo. Vlast je dijelilo sedam klanova koji su se ujedinili u savez, prema kojem je svaki od ovih klanova vladao po jednom pokrajinom. Do 1. st. n.e. Partija je sasvim decentralizirana, a njezinim su područjima, kao feudima, vladali lokalni velikaši, dok su zemlju sve više iscrpljivali ratovi s Rimljanima na zapadu i Kušanima na sjeveroistoku.

Kraljevi su u takvoj situaciji bili prisiljeni davati sve više samostalnosti lokalnim moćnicima, a vazali nisu više bili pokorni kralju. Ipak, posljednji partski kralj Artaban IV. (216.-224.) uspio je donekle povratiti staru moć, no to nije dugo trajalo. Perzijski kralj vazal, Ardašir, pobunio se 224. godine i zauzeo Ktesifon, što je označilo i kraj Partskoga saveza.
Sasanidsko carstvo (226.-650.) [uredi – уреди]

Vidi: Popis perzijskih vladara iz dinastije Sasanida.
Kameni reljef prikazuje boga dobra i svjetla Ahura Mazdu kako Ardašira I. proglašava kraljem. Ahura Mazdin konj gazi mrtvog Ahrimana, boga tame i zla, dok Ardaširov konj gazi mrtvog Artabana V., posljednjeg arsakidskog kralja. Naqš-i Rustam, Iran (oko 230.). Foto: Ginolerhino 2002.

U samo dvije godine Ardašir I. postao je perzijskim šahom, kao prvi vladar iz pokrajine Pars nakon Ahemenida, zbog čega su se on i njegovivi nasljednici vidjeli kao nasljednici velikih vladara, Kira i Darija. Nova je dinastija nazvana Sasanidima po Ardaširovu djedu.

Njihova je politika bila bitno osvajačka, tako da su povratili krajeve što su ih Partima bili oduzeli Kušani, te nastavili sukobe s Rimskim carstvom. Jednom su prilikom 260. godine čak i zarobili rimskog cara Valerijana.

Svoju snagu i dugotrajnost Sasanidsko carstvo zahvaljuje snažnoj centraliziranosti, za razliku od prethodnog partskog razdoblja. Društvo je bilo jasno podijeljeno na kaste, gdje su na vrhu društvene ljestvice bili svećenici, slijedili su ih vojnici, potom pisari i konačno pučani. Zoroastrianizam je postao službenom državnom religijom i to ne samo u Perziji, nego se širio i ostalim osvojenim pokrajinama. Ostale su religije povremeno progonjene. Posebno je to bio slučaj s Katoličkom Crkvom (tada još jedinstvenom prije raskola 1054. godine), djelomično i stoga što je od 4. st. postajala službenom religijom Rimskog carstva. S druge strane, Asirska Crkva Istoka, koja se 431. odvojila od Katoličke Crkve bila je tolerirana, a ponekad i potpomognuta.

Veliko širenje carstva pridonijelo je njegovoj sve većoj nestabilnosti, te su krajem 5. st. njegove istočne dijelove osvojili Bijeli Huni. Unutar Perzije dogodila si i pobuna sljedbenika filozova Mazdaka (umro oko 529.) koji je naučavao mješavinu dualizma i manihejstva, te oštro napadao strogu društvenu podjelu u carstvu. Ipak, Hozroje I. (531.-579.) uspijeva povratiti vlast u državi, te je proširiti do Antiohije i Jemena. Za njegovih će nasljednika, osobito za Hozroja II. Parviza (590.–628.), carstvo obuhvatiti čitav Bliski istok i Egipat. No, rat s Rimljanima, koji je tome uslijedio, doveo je do daljnjeg slabljenja Perzijskog carstva. O pobijedi rimskog cara Heraklija u tom ratu govori i Kuran, koji spominje “pobjedu vjernikâ”, budući da su Rimljani bili monoteisti, za razliku od Sasanida koji su, kao sljedbenici zoroastrianizma, bili dualisti.

U to doba rasula sasanidskog carstva, raste moć arapskog kalifata, što će za Perziju označiti novo doba.
Arapska vlast i islamizacija (650.-1037.) [uredi – уреди]

U osvajanjima od 643. do 650. arapi osvajaju gotovo čitavo područje Perzije, a posljednji sasanidski vladar Jazdegerd III. još desetak godina pokušava vratiti zemlju pod svoju vlast. U tome najprije traži pomoć Turaka i Tatara, no muslimani ih s lakoćom pobjeđuju. Potom se obraća za pomoć Kinezima, no oni se odbijaju uplesti. Do danas se povjesničari ne slažu je li Jazdegerd živio u već osvojenoj Perziji ili negdje na njezinim rubnim područjima. Računa se da s arapskom vlašću za Perziju započinje Srednji vijek.

Zahvaljujući prostranstvu i bogatstvu velike države u kojoj se našla, Perzija u ovom razdoblju daje niz značajnih mislilaca koji će, mnogo kasnije, utjecati na europsku renesansnu misao. Među njima su brojni liječnici i filozofi, poput Avicene, astronomi, književnici, kemičari (npr. Zaharija Razi, koji je otkrio alkohol) i matematičari (npr. Al-Kvarizmi, koji je izumio algoritam i algebru).
Omejidi [uredi – уреди]
Ornament iz Kurana. Slikar: Al-Bawwâb; početak 11. st.

Perzija do 650. godine postaje dijelom velikog omejidskog carstva koje se prostire od Iberijskog poluotoka do rijeke Inda i od Aralskog jezera do Arapskog poluotoka. Središte carstva bio je Damask u Siriji.

Za vrijeme svoje vlasti, Omejidi su preuzeli perzijski oblik državne organizacije, no i njihov je utjecaj na Perziju bio zamjetan. Arapski postaje glavni jezik službene komunikacije, a zoroastrizam je zamijenjen islamom, te se počinju graditi džamije. Ipak, prvih stotinu godina arapske vlasti nisu se promicala masovna obraćanja na islam, a nemuslimanskom stanovništvu bili su nametnuti porezi i posebna pravila odijevanja. Među prvim obraćenicima nalaze se velikaši i državni dužnosnica, a polako ih u tome slijedi i seljaštvo. Do kraja 10. stoljeća većina je Perzijanaca prihvatila islam i to u njegovoj sunitskoj inačici.

Perzijski se jezik pokazao otpornijim od ostalih jezika nad kojima je premoć odnio arapski, pa se u ovom razdoblju počeo razvijati prema današnjem iranskom jeziku, uključujući arapske riječi i prešavši s posebne inačice aramejskog pisma, kojim se dotad služio, na arapsko pismo.
Abasidi, Samanidi, Buvajhidi [uredi – уреди]

750. Omejide zamjenjuju Abasidi, a Perzija ima sve veću ulogu u državnoj upravi. Kalif Al-Mamun (813.-833.), čija je majka bila Perzijanka, seli prijestolnicu iz arapskih krajeva u Merv na istoku Perzije u današnjem Turkmenistanu. Isti kalif u Bagdadu osniva “Dom mudrosti”, po uzoru na perzijsko učilište u Gundišapuru iz sasanidskoga razdoblja.

819. godine istočnu Perziju osvajaju Samanidi, prva izvorno perzijska dinastija nakon arapskog osvajanja. Njihova su središta bila Samarkand, Bukhara i Herat, a u njihovo doba ponovno oživljavaju perzijski jezik i kultura. Pjesnik Firdavsi u to doba piše svoju epsku pjesmu “Šah nameh” o perzijskim vladarima.

Zapadnu Perziju 913. osvajaju Buvajhidi, iranski savez plemena s obala Kaspijskog jezera. Njihovo središte postaje grad Širaz na jugozapadu današnjeg Irana.

Bio je to početak kraja islamskog teritorijalnog jedinstva na Bliskom i Srednjem istoku.
Turska i mongolska vlast (1037.-1500.) [uredi – уреди]

Ovo je razdoblje označilo kraj arapske vlasti i početak samostalnog razvoja Perzije.
Seldžuci (1037.-1219.) [uredi – уреди]
Rukopis sa “Sughratovim” (Sokratovim) tekstovima, djelo seldžučkog ilustratora iz 13. st. Muzej “Topkapi”, Istambul.

Turci Seldžuci 1037. prodiru sa sjeveroistoka na područje Perzije, te stvaraju veliko bliskoistočno carstvo. Pod Malik Šahom I. (1072.-1092.) i njegovom dvojicom perzijskih vezira Nizam al-Mulkom i Taj al-Mulkom, seldžučka se država proširila do krajnjih granica nekadašnjeg Perzijskog carstva prije arapskih osvajanja, te je graničila s Kinom na istoku i Bizantskim carstvom na zapadu.

Nakon Malik Šahove smrti država je podijeljena između njegove četvorice sinova, no treći od njih, Ahmed Sandžar, nezadovoljan svojim dijelom, preuzima čitavo carstvo, što ostala braća ne priznaju. Mahmud II. proglašava se sultanom sa sjedištemu u Bagdadu. Ahmed Sandžar pao je 1153. u zarobljeništvo nomadskih Turaka u kojem 1156. i umire.

Carstvo je otada u stalnom raspadanju i više se nikad neće proširiti do svojih prvotnih granica, u čemu će ih spriječiti i križari. Nakratko je, krajem 12. st., Torgul III. bio sultan svih Seldžuka, osim Anadolije, no pobijedit će ga Šah Horezma, Ala ad-Din Tekiš. Od velikog carstva ostat će još samo Sultanat Ruma u Anadoliji, a 1260. i njega osvajaju Mongoli koji ga dijele na manje emirate, od kojih je jedan bio prethodnica Osmanskoga carstva.

U doba seldžučkoga carstva u Perziji je cvala srednjovjekovna islamska kultura i umjetnost. Djelovao je, primjerice, poznati perzijski pisac ljubavne poezije Omar Khajjam, a nastala su i zapažena arhitektonska djela poput džamije u Isfahanu. U likovnoj umjetnosti, posebice kod ilustriranja rukopisa, počinje se uvoditi prikazivanje ljudskih likova.
Vlast Mongola i njihovih nasljednika (1219.-1500.) [uredi – уреди]

Džingis Kan, vođa Mongola, 1218. šalje svoje poslanike i trgovce u grad Otrar koji je pripadao Horezmu. Upravitelj grada ih pogubljuje a Mongoli pljačkaju Otrar i nastavljaju sve do Samarkanda i ostalih gradova na sjeveroistoku. Džingis Kanov unuk Hulagu Kan između 1255. i 1258. osvaja Horezam, Bagdad i veći dio Bliskog istoka, a područje Irana postaje ilkanat, pokrajina ogromnog Mongolskog carstva, a od 1295. postaje neovisan.

Vladari ilkanata bili su zaštitnici umjetnosti i znanosti, koje su se razvijale u najboljoj tradiciji iranskog islama.

Oko 1370. pojavljuje se novi osvajač, Tamerlan, koji nastoji obnoviti Mongolsko carstvo. Samo u Isfahanu pobio je 70.000 ljudi i izgradio kule s njihovim lubanjama. Nakon njegove smrti (1405.) Iran ostaje u ruševinama, a Perzija je kroz sljedećih stotinu godina podijeljena na male emirate kojima vladaju Tamerlanovi nasljednici.
Safavidi (1500.-1722.) [uredi – уреди]
Riza-i Abbasi, Dvoje ljubavnika, Iran 1630.

Na području Azerbejdžana, u gradu Ardebilu porasla je u međuvremenu moć Ismaila I. (1487.-1524.), potomka perzijskog sufija Safi al-Dina (1252.-1334.). Kao jednogodišnji dječak Ismail je ostao bez oca koji je bio vođa azerbejdžanskih šijita. Vrlo mlad, kao trinaestgodišnjak, proglašava se 1500. šahom sa sjedištem u Tabrizu, te ponovno ujedinjuje u jedinstvenu Perziju čitava područja današnjeg Irana, Azerbejdžana i Iraka, te dobar dio Afganistana. Na taj način osniva dinastiju Safavida. Širenje Safavida prema zapadu zaustavit će Osmansko carstvo u bitci kod Haldirana 1514.

Nakon sedamdesetak godina kaosa u državi 1588. na prijestolje stupa šah Abas I. Safavid, s čime počinje kulturna i politička obnova. Glavni grad premješten je u Isfahan, koji ubrzo postaje jednim od najznačajnijih kulturnih središta islama. Procvat je omogućen i sklapanjem mira s Turcima.

Za safavidske vlasti šijitska inačica islama postaje službena vjera u carstvu, a Perzija postaje najvećom šijitskom državom u muslimanskom svijetu, što će Iran ostati sve do danas. Ovo je i razdoblje procvata umjetnosti, osobito slikarstva, s bogatstvom tema, te arhitekture.

Sporazumom s Osmanskim carstvom iz 1639. određene su današnje zapadne granice Irana.
Kraj sjaja Perzije (1722.-1914.) [uredi – уреди]
Nadir Šah; Ilustracija njemačke knjige iz 1769.

Perzija se 1722. našla istovremeno u ratu s carskom Rusijom i Osmanskim carstvom, no uspjela se othrvati. Ipak, safavidska je dinastija znatno oslabila. Nakon pokušaja nasilnog nametanja šijitskog islama sunitskim Afganistancima, posljednji je safavidski šah iste godine ubijen. Otada počinju česte promjene na čelu države, a Perzija nespremna dočekuje europska kolonijalna osvajanja.

Tridesetih i četrdesetih godina 18. stoljeća Nadir Šah će naznačiti kratkotrajnu obnovu carstva, no nakon njegove smrti na vlast dolazi slaba Zand dinastija. Ponovno dulje vrijeme stabilnosti nastupit će za vladavine dinastije Kajar u razdoblju od 1779. do 1925. Ipak, Perzija je ekonomski slaba i sve više ovisi o velikim silama: Rusiji na sjeveru, i Britanskim carstvom u Indiji. Svaka od tih sila od nekadašnjeg je perzijskog teritorija zauzela dio za sebe: Rusija je osvojila Azerbejdžan, Turkmenistan i Uzbekistan, Britanija Bahrein, a obje dijelove Afganistana. Na koncu će 1907. sklopiti Anglo-rusku konvenciju, prema kojoj je podijeljen i sam teritorij Perzije na zone ekonomskog utjecaja. Osniva se i Anglo-perzijska naftna kompanija, te počinje crpljenje nafte na jugozapadu Perzije.
Od Prvog svjetskog rata do današnjeg Irana [uredi – уреди]

Za Prvog svjetskog rata na području Perzije vodile su se bitke ponajprije između Rusije i Osmanskog carstva, i to oko kontrole naftnih polja. Nakon Oktobarske revolucije u Rusiji, Turci uspijevaju dobiti premoć, a stanovništvo Kavkaza i zapadne Perzije prepušteno je gladi. 1918. Britanci uspijevaju malobrojnim jedinicama odvratiti združene njemačke i turske jedinice i zaštititi naftna polja gotovo do kraja rata. Tijekom rata njemački su špijuni čak proširili u Perziji glasine da je njemački car Vilim II. prešao na islam, ne bi li tako pridobili naklonost naroda. Ipak Perzija je ostala pod britanskim, a ubrzo i sovjetskim utjecajem.

1925. dinastiju Kajar svrgava Reza Šah Pahlavi te osniva novu dinastiju. Želi modernizirati Perziju, ali ostaje pod dominantnim utjecajem stranih sila.

21. ožujka 1935. novo službeno ime zemlje postaje Iran, a od 1953. do Islamske revolucije moći će se usporedo koristiti i ime Perzija.
Datoteka:Chomeini.jpg
Slika ajatolaha Khomeinija na zidu kuće u Iranu.

Za vrijeme Drugog svjetskog rata Reza Šah Pahlavi proglašava neutralnost. Budući da je odbio protjerati iz zemlje njemačke inženjere, koje su saveznici smatrali špijunima, Britanci i Sovjeti u kolovozu 1941. okupiraju Iran, a Rezu Pahlavija šalju u egzil. Na prijestolje 16. rujna 1941. postavljaju njegova sina Mohamada, koji će nakon rata nastaviti s modernizacijom zemlje, što je uključivalo agrarnu reformu, davanje prava glasa ženama i borbu protiv nepismenosti.

Ti su njegovi pokušaji doveli do protesta među muslimanskim vođama, koji su se bojali da će izgubiti svoj utjecaj. Šah Mohamad Reza Pahlavi, s druge strane, nije obraćao pozornost na raspoloženje javnosti, te se utjecao upotrebi represivnih mjera. 1978. i 1979. podiže se široki ustanaka, šah bježi u egzil u Egipat, a na vlast u Iranu dolaze islamistički vođe, na čelu s ajatolahom Khomeinijem. Iran postaje Islamska Republika Iran.
Vidi također [uredi – уреди]

Islamska umjetnost
Islamska arhitektura

Vanjski linkovi [uredi – уреди]

In Search of Cyrus the Great: Spenta Productions – a Documentary Movie about Cyrus the Great
Persepolis Recreated – Reconstruction of Persepolis MOVIE DOCUMENTARY
Iran’s Cultural Heritage News Agency (CHN) CAIS)]
The History of the Ancient Near East
Persia, by S.G.W. Benjamin, 1891
Ancient History Sourcebook: Persia
Ancient History of IRAN / Zoroastrian and the Persian Empire: Persia
Iran Cultural Heritage Organization Documentation Center (Persian)
Iran Cultural Heritage Organization Technical Office for Preservation and Restoration (Persian)
Iran Research Center for Conservation of Cultural Relics
Iran Cultural Heritage News Agency (Recommended)
Persepolis Fortification Archive Project
Persepolis Official website
Oriental Institute Photographic Archives (Nearly 1,000 archaeological photographs of Persepolis and Ancient Persia)
Publication of Old Maps of Persia (Iran) in The Netherlands
Iran Cultural, Natural and Historical Attractions

Shiny puzzle piece.svg هذه بذرة تحتاج للنمو والتحسين، فساهم في إثرائها بالمشاركة في تحريرها

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s